“Tosca, finalmente mia!”? Alleen nog steeds niet helemaal voor mij

Tekst: Neil van de Linden

Ik ga sommigen misschien tegen het zere been schoppen als ik schrijf dat ik nooit erg veel met Tosca heb gehad.

Als kind zag ik Madame Butterfly op televisie in de versie met Mirella Freni en Karajan, en ik was in tranen. Turandot heeft mij altijd gefascineerd vanwege de mystiek en de Chinoiserie, die eigenlijk Persianerie blijkt te zijn; het dilemma van de ongenaakbare titelheldin wordt steeds inzichtelijker met het vorderen der jaren. Toen de Manon Lescaut onder Sinopoli uitkwam, met Domingo en Freni, en ik net mijn eerste CD-speler had, was de derde acte geregeld mijn referentie voor klankpracht en hartverscheurende emotie. Maar in Tosca kan ik mij niet goed identificeren met een personage en Tosca is mij niet sympathiek genoeg.  

In de eerste acte is ze een wispelturige en jaloerse bakvis. Als ze in de tweede acte de schuilplaats van de politieke vluchteling Angelotti verraadt is ze eigenlijk een egoïstische lafaard en dan doen librettist en componist het ook nog voorkomen alsof dat opperste liefde is. Pas in de derde acte recht ze haar rug moreel een beetje.

Het karakter van kunstenaar Cavaradossi blijft intussen wat bleek vergeleken bij Puccini’s andere tenoren, zowel de goede (Des Grieux) als de minder goede (Pinkerton). Scarpia is natuurlijk een prachtige wreedaard en intrigant, maar ook hij is wat eendimensionaal; blijkens het libretto vergelijkt hij zichzelf met Iago uit Shakespeares Othello (en daarmee Verdi’s Otello), maar Iago krijgt karakterologisch tenminste nog een aantal motieven mee. Over Scarpia komen we alleen te weten dat hij de machtigste man van Rome is en dat hij die positie met terreur bestendigt.  

Ook in deze enscenering krijg ik niet meer respect voor Tosca’s karakter. De Zweedse sopraan Malin Byström speelt het allemaal uit, maar dat laat juist ook zien wat er allemaal niet in zit. Haar heen en weer getrippel en haar babydoll-achtige lichtblauwe jurk moeten haar in de eerste acte misschien iets meisjesachtig geven, maar daarmee wordt ze ook een wat verwend kind.

En hoezo ‘Vissi d’Arte’ (Ik heb voor de kunst geleefd) in de tweede acte  als ze op gegeven moment in een vlaag van jaloezie in de eerste acte (jegens de door Cavarodossi geportretteerde zuster van de politieke gevangene Angelotti die uit Scarpia’s kerkers is ontsnapt en bij Cavarodossi is ondergedoken) al Cavarodossi’s schilderijen kapot smijt.

De rode design-avondjurk in de tweede acte (in het verhaal komt ze net van een concert-optreden) moet van haar een blijkbaar iets rijpere verleidster maken, en als Scarpia die jurk uittrekt blijft er een nog verleidelijker roze négligé over. Maar het helpt allemaal niet om het karakter meer diepte te geven.

Zangtechnisch is Malin Byström evenwel helemaal op haar plaats. Alle nuanceringen die muzikaal in de rol zitten worden geëtaleerd. Met prachtig-romige lyrische tonen, over het hele stembereik, zowel in het piano als in het forte.

Dat laatst is iets waarover Joshua Guerrero als Cavaradossi niet beschikt. Forte zingen gaat goed, al wapperde hij wat in het begin. Maar voor zachte passages heeft hij te weinig reservekracht en dat geldt ook voor zijn laag. Daardoor ging bijvoorbeeld de eerste helft van ‘E Lucevan le Stelle’ mis, en dat is toch wel een beetje de teststraat voor een tenor in deze opera.

De held van de avond is Gevorg Hakobyan, Scarpia. Hij heeft de rol al vaak gezongen, met zijn lenige stem én zijn lenige lichaam kan hij er alles mee doen. Op zijn repertoire staan Russische en Italiaanse opera’s, Tchaikovski, maar ook Tonio in Pagliacci en Alfio in Cavalliera Rusticana, en allerlei Verdi-rollen waaronder inderdaad natuurlijk Iago, want dat is hij ten voeten uit.

Zangtechnisch heeft hij alles in huis en zelfs binnen de rol van de door-en-door slechte Scarpia kan hij allerlei nuances uitdrukken. Als van huis uit Armeniër heeft hij misschien het soort Russische oligarch dat hij in zijn rol uitdrukt in zijn directe omgeving gezien. En je ziet eigenlijk waarom zulke mensen in andere omstandigheden met charme de wereld om hun vinger kunnen winden.

We werden van tevoren geïnformeerd dat de uitvoering van traditionele barokke ornamentiek ontdaan zou worden.  En inderdaad speelde het grootste deel van de eerste acte zich af in een matzwarte schaars vaalwit verlichte ruimte, waarbij je met goede wil overigens nog best de binnenruimte van een gigantische basiliek kunt voorstellen. Maar wie dacht het helemaal zonder barokke pracht te zullen moeten stellen, kwam aan het eind van de eerste acte in de ‘Te Deum’-scène onverwacht toch nog  dubbel en dwars aan zijn trekken.

Spoiler-alert: wie bij een volgende voorstelling verrast wil worden moet de rest van deze alinea overslaan. Aan het eind van de eerste acte maakte de duistere achterwand plaats voor een gigantisch barok doek vol door elkaar wervelende geschilderde personages. Waarvan de hoofden de hoofden van de koorleden bleken te zijn, die naar ik vernam met zijn vijfenvijftigen op een torenhoge stellage achter het doek stonden opgesteld. En het ‘Te Deum’ zongen. Hele publiek keek ademloos toe.

Het interieur van de woning van Scarpia in de tweede acte zou door Philippe Starck kunnen zijn ontworpen. Wel, Starck heeft in elk geval het prachtige tegen een half miljard kostende jacht van Russische miljardair Andrey Melnichenko ontworpen (dat ik drie jaar geleden in de haven van Tarragona zag liggen, dat inderdaad futuristisch is en dat net in Italië is geconfisqueerd). Dus het verband tussen top-design en machtige oligarchen is niet zo vergezocht.

De regisseur noemt als inspiratie Film Noir. Interessant, al gaat Film Noir eerder over berekenende femmes fatales, mannen met een emotionele en/of morele Achilleshiel en koelbloedige inspecteurs die alle misdaden uiteindelijk oplossen, zij het altijd te laat. In zekere zin stort Tosca zowel Cavaradossi als diens politieke kompaan Angelotti in het verderf, maar of zij dan een femme fatale is? En Scarpia en de bende om hem heen zijn in deze enscenering meer een Quentin Tarantino citaat. Verbanden tussen Film Noir en opera zou ik toch eerder bij Korngold, Schreker, Zemlinsky zoeken, temeer omdat veel Film Noir-regisseurs net als Korngold uit Europa waren gevlucht en deels Joods waren.

Als je het heel ver zou willen doortrekken: het programmaboek noemt uitdrukkelijk Billy Wilders Double Idemnity als prototype van Film Noir. Wel, als Tosca een van Billy Wilder zou zijn zouden Tosca’s jaloerse verdenkingen misschien niet de zuster van Angelotti maar Angelotti zelf kunnen gelden. Double Idemnity eindigt met de suggestie van een achterliggende verhouding tussen de twee mannelijke protagonisten. En dat zou bij Billy Wilder ook mede een verklaring zijn waarom Cavaradossi Angelotti wilde beschermen; hij wil Angelotti nota bene in de kleren van zijn zuster laten ontsnappen! Maar dit terzijde.

Dat we in Film Noir geregeld duister verlichte ongure buurten zien komt wel weer mooi terug in de derde acte, waar in plaats van de in het scenario van Puccini vermelde hoogste verdieping van Engelenburcht we ons in een metalen loods bevinden, en Tosca springt uiteindelijk van een stalen stelling af.

De avond voor deze Tosca had ik op Radio IV Beatrice Rana gehoord met het Deens Nationaal Orkest, onder niemand minder dan Lorenzo Viotti. En dat was een geweldige uitvoering. En ja, hij weet echt te overtuigen, los van alle hype, zoals eerder ook al bleek in Zemlinsky’s Der Zwerg, eerder door mij besproken. In net als in Der Zwerg liet hij nu ook weer horen waartoe het Nederlands Philharmonisch Orkest in staat is. Alle kleuren in deze toch al zo kleurrijke partituur werden naar boven gehaald.

Muzikale leiding  Lorenzo Viotti
Regie  Barrie Kosky
Decor  Rufus Didwiszus
Kostuums  Klaus Bruns
Licht  Franck Evin
Floria Tosca  Malin Byström
Mario Cavaradossi  Joshua Guerrero
Scarpia  Gevorg Hakobyan
Cesare Angelotti  Martijn Sanders
Il Sagrestano  Federico De Michelis
Spoletta  Lucas van Lierop
Sciarrone Maksym Nazarenko
Un Carceriere  Alexander de Jong

Orkest  Nederlands Philharmonisch Orkest

Foto’s: © Marco Borggreve

Le Théâtre illustrée , 1887

10 comments

  1. De recensenten waren in ieder geval allen zeer lovend om niet te zeggen laaiend enthousiast over “the shabby, little shocker”. Op tweede Paasdag zal ik proberen om zelf een oordeel te vormen.

    Geliked door 1 persoon

  2. Gisterenavond (18 april,2022) heb ik deze nieuwe productie bezocht .De eerste akte viel op het Te Deum na nogal tegen. Het tempo was laag. Viotti zette overal punten en komma’s in de partituur waardoor de spanning verdween. Het armetierige toneelbeeld hielp ook niet echt. De opkomst van Scarpia, een moment waarop er meestal een frisson door de zaal gaat, was een theatrale misrekening.Het acteerwerk van Malin Byström was voor mij ongeloofwaardig. Het Te Deum daarentegen was een coup de théâtre. De tweede akte was buitengewoon spannend. De emoties laaiden hoog op. Te hoog naar mijn mening .De forte passages waren nog luider dan anders .Als Malin Byström teveel van deze Tosca’s zingt, zal ervan haar stem niet veel overblijven. Haar Vissi d’arte klonk amechtig. Haar ademsteun was verdwenen en ze kon frases niet afmaken. Scarpia werd meesterlijk gezongen. Wat een enge gluiperd. De opening van de derde akte werd betoverend gespeeld. De schaapsbellen en de klokken van Rome mengden zich prachtig met het orkestspel. “E lucevan le stelle” werd aandoenlijk gezongen door de danig toegetakelde Joshua Guerrero. Het slot was zoals altijd spannend. Ook al sprong Tosca niet van de Castel Sant’ Angelo. De vorige productie van deze opera met Bryn Terfel als Scarpia was veel inventiever en gedetailleerder.

    Geliked door 1 persoon

    1. Ik ben vanavond geweest. Ik ben het grotendeels met u eens. Wat mij vooral stoorde, was dat er geen vaart in zat. Inderdaad te veel punten en komma’s. Vond het allemaal lang duren.Tweede akte was voor mij ook het spannendst. Visi d’arte viel voor mij ook wat tegen. Te Deum daarentegen was fenomenaal!

      Geliked door 2 people

      1. Dank. Bij de premiere viel het trage tempo niet op. 1 MIsschien omdat de opera niet in mijn hersenen gegrift zit. 2 Omdat de premierespanning ook de uitvoerenden vanuit hun tenen liet zingen en spelen. Maar als dan gewenning toeslaat kan het wat minder spannend worden.

        Geliked door 1 persoon

  3. Dank. Inderdaad was dat Te Deum beeld een grand truc. Wat je over Malin Byström schrijft gold bij de premiere ook voor Cavaradossi. Ik vond het vreemd dat van het centrale trio Scarpia het minst uitbundige applaus kreeg. Een Hagen of Gunther in de dop.

    Geliked door 1 persoon

  4. Gisteravond ook naar Tosca geweest en na het zien van zoveel onnodig sadisme in de tweede akte in die belachelijke designkeuken van Scarpia, met als dieptepunt drie afgehakte bloederige vingers, waarom heen een lachwekkende groep criminelen in grijze maatpakken volkomen ongeloofwaardig speelden is mijnhaat tegen dit werk alleen maar groter geworden. De tenor had een goede hoogte, maar de rest van zijn geluid was kelig. De sopraan zong Visi d’arte in een bebloed onderjurkje en zo ongeveer klonk ook haar zang in dit gedeelte. Verder vond ik haar medogenloos hard. Over Scarpia zwijg ik liever want zijn optreden was te agressief. Ik ben altijd blij ben dat Puccini nauwelijks interessante muziek voor bariton heeft gecomponeerd in zijn andere opera’s, want meer van dit soort muziek vind ik ondraaglijk.

    Geliked door 1 persoon

  5. Ik ben niet geweest en ben blij toe. Ik zag hele fraaie uitvoeringen van Tosca in o.a. Rome en Berlijn en toen ik las dat deze ontdaan zou worden van de barokke elementen haakte ik op voorhand af. Ik wil namelijk een kerk in de 1e akte zien en een echt Te Deum met wierrook en opkomende priesters en een einde vanaf de Engelenburcht. En aangezien de heer Kosky ook volgend seizoen Turandot ensceneert (lees: verknalt) laat ik ook die voorstelling aan mij voorbij gaan. Dan blijft mijn laatste Turandot in Luik (met José Cura als Calaf en regisseur) ook het beste in mijn herinnering.

    Geliked door 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s