Promethe/Plague door het Beyn Theater.

Tekst: Neil van der Linden

IMG_7030

Promethe/Plague uit Iran is een radicale bewerking van Aeschylos’ tragedie Prometheus geboeid, die in klank en intensiteit misschien wel heel dicht bij het origineel komt zoals dat ooit uitgevoerd zou kunnen zijn. Het was één van de winnende voorstellingen van de internationale competitie voor nieuw opera- en muziektheaterwerk Music Theatre NOW. Operadagen Rotterdam is de eerste die de voorstelling buiten Iran presenteert.

Het decor bestaat uit bladerhopen die afwisselend rood, oranje en geel worden belicht, waarmee oplaaiend en na-smeulend vuur wordt verbeeld. De uitvoerenden, een acteur en drie actrices, zijn van het begin af voortdurend op het toneel. Ze zingen en declameren alle vier, de drie vrouwen bespelen ook de muziekinstrumenten: een fluit, een klein harmonium zoals dat ook in de Sufi-muziek van India, Pakistan en Afghanistan wordt gebruikt, een accordeon en drie staande trommels.  Op één elektronisch gegenereerde grondtoon aan het einde na is alle muziek akoestisch.

IMG_7111

Prometheus was de Grieks-antieke mythologische figuur, een zogeheten Titaan, die uit medeleven met de lijdende mensheid bij de Goden Olympisch vuur stal en het aan de mensen schonk. Daarvoor werd hij zwaar gestraft, en de ‘Nemesis’, de ‘wrekende gerechtigheid’ viel hem ten deel: hij werd aan de bergketen Kaukasus gekluisterd waar de adelaar Ethon elke dag zijn lever kwam opeten, die dan ‘s nachts weer aangroeide. Titanenstrijd, wraak van goden, vuur, bergen, een grote roofvogel, allemaal heftige elementen. Die worden uitgedrukt met schreeuwen, rennen, emotionele gebaren, instrumentale geluidsuitbarstingen. Toch blijft het resultaat gedoseerd.

De mooie muziek, van Navid Gohari, biedt daarbij houvast. Er zijn vlagen polyfonie die aan Byzantijnse en Corsicaans kerkzang lijken te zijn ontleend. De fluit roept associaties op met de manier waarop Pan mensen verleidde, zoals Prometheus lijkt te moeten worden verleid om het vuur te brengen, maar zoals hij zelf ook de mensen lijkt te moeten verleiden om het vuur te gebruiken. Het harmonium, niet een instrument dat je met heftigheid associeert, en dat zittend wordt bespeeld, vormt een rustpunt in het decor, en in de muziek, al eindigt de voorstelling met een lang aangehouden onheilspellende grondtoon, en verkeert de rust in angst.

IMG_7054

Het in tijd en plaats onbestemde toneelbeeld in combinatie met de soms rauwe muziek roepen het idee van een tijd waarin oerkrachten op elkaar inwerkten en mythologische monstermachten elkaar bevochten. Tegelijkertijd zou het toneelbeeld ook een post-apocalyptische wereld kunnen uitbeelden, waarin de natuur nog nagloeit na een grote brand. Hoewel volgens de mythologie Prometheus de mens wilde helpen door het vuur te brengen, kan men zeggen dat dat niet alleen slecht afliep voor Prometheus, maar ook voor de mensheid, de moeite heeft met dat vuur niet evenveel kwaads als goeds uit te richten.

De voorstelling eindigt zeker niet optimistisch wat dit aangaat. Er zijn momenten van vertedering en wederzijdse genegenheid, maar omgeven door het beeld van de vuurgloed duren die niet lang. Intrigerend is dat Prometheus zelf één van de andere acteurs een vogelmasker opdoet. Dat roept associaties op met religieuze martelaren, niet in de laatste plaats Jezus Christus, die hun fatale lot opzoeken. Het Christendom en de Islam zijn allebei een cultus van martelaarschap, en misschien willen de makers het Prometheus verhaal ook aan de geldende religie van het Midden-Oosten verbinden.

IMG_7084

Het alomvattende vuur in de voorstelling doet echter aan nog een religie uit de regio denken, het Zoroastrisme, de inheemse monotheïstische religie van Iran die werd gesticht door de profeet Zarathustra (Grieks: Zoroaster) en die nog steeds voortbestaat, niet alleen in Iran, maar ook bij de oorspronkelijk uit Iran afkomstig Parsi in India. (NB niet alleen mijnheer Tata van Tata Steel, en van het Taj Mahal hotel in Mumbai, en van Landrover en Jaguar is een Indiase Parsi, maar ook Freddy Mercury was een Parsi, en de fantastische componist Kaikhosru Shapurji Sorabji.) Weet u dat oorspronkelijk, en in gegoede families in India nog steeds, de doden bij de Zoroastriërs niet worden begraven, maar in een soort stadion in de open lucht worden opgebaard, waarna het de bedoeling is dat ze worden opgegeten door roofvogels? Als dat niet lijkt op die adelaar die elke nacht de lever van Prometheus komt opeten….

Het Iraanse theater heeft net als de Iraanse film naast het realisme en het absurdisme (vergelijk wat dit betreft het Oscar-winnende ‘A Separation’ tot en met het oeuvre van cineast Abbas Kiarostami), ook een stroming die voortbouwt op het werk van de grote Europese theatervernieuwers uit de eerste helft van de twintigste eeuw, zoals Antonin Artaud en zijn Theatre de la Cruauté (het theater van de wreedheid), Jerzy Grotowski en Eugenio Barba, welke laatste een beroemde Prometheus-voorstelling heeft gemaakt.

Verder heeft het land, dat vele etniciteiten herbergt, vele lokale tradities, die deels uit alle hoeken van Azië zijn gekomen. De muziek, de kostuums en de dansbewegingen bouwen ook daarop voert. Van oudsher was er onder meer via het Ottomaanse rijk en via de Kaukasus ook nauw contact met de Balkan en Rusland, en met de cultuur van de zigeuners.

IMG_7069

De accordeon roept associaties op met zigeuner en Balkan muziek, misschien ook wel Jiddische muziek. En voordat de mensheid, nadat zij het gebruik van de zangstem had ontdekt, melodische instrumenten uitvond sloeg zij al op voorwerpen om geluid te maken, en daarmee corresponderen de drie trommels.

Uiteindelijk ontstaat er een pandemonium van beeld en geluid, als de aarde misschien wel in brand lijkt te staan. Zoals het in de Noord-Europese mythologie uiteindelijk beter blijkt om de Ring van de Nibelungen maar terug te bezorgen, had de mensheid misschien maar beter het vuur aan de goden terug moeten geven.

Componist: Navid Gohari
Regie Mehdi Agahikeshe
Uitvoerenden: Sarah Akbari, Niloofar Nedaei, Tahere Hazaveh, Mohammad Majd Taheri

Bezocht op 18 mei 2019 in de Rotterdamse Schouwburg

Foto’s: © Neil van der Linden

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s